Hepimiz zaman zaman “Neden kendimi değersiz hissediyorum?” ya da “Kendimi geri planda bırakıyorum ama neden?” sorularını sorarız. Bu soruların temelinde özdeğer (self-worth) vardır. Özdeğer, kişinin kendisini yalnızca başkalarının onayıyla değil, var olduğu hâliyle değerli hissetmesidir. Ancak birçok insan, özdeğer kaybını yıllarca fark etmez. Bunun nedeni, özdeğerin kaybolmasının çoğu zaman sessiz ve kademeli olmasıdır. Bu sessizlik, bireyi hem korur hem de farkındalığı zorlaştırır. Özdeğer Nedir ve Neden Fark Edilmesi Zordur? Özdeğer, zihinsel bir kavramdan çok bir içsel deneyimdir. Sağlıklı bir özdeğer şunları içerir: • Kendi ihtiyaçlarını fark edebilmek • Sınır koyabilmek • Duyguların geçerli olduğunu bilmek • Hata yaptığında kendini tamamen değersiz hissetmemek Ancak özdeğer kaybı çoğu zaman mikro süreçler aracılığıyla gerçekleşir. Bu mikro süreçler: • Kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemek • Başkalarının beklentilerini önceliklendirmek • Sürekli “anlayan” taraf olmak • Onay almak için kendinden vazgeçmek Birey bunları “doğru olanı yapmak” olarak algıladığı için özdeğer kaybını fark etmez. Çocukluk ve Öğrenilmiş Değer Algısı Çocukluk döneminde birey, sevgi ve onayın koşullara bağlı olduğunu gözlemler: • Sessiz olursa sevilir • Uyumluluk gösterirse değer görür • Kendini ifade ederse kaygı ve reddedilme yaşayabilir Bu öğrenmeler yetişkinlikte otomatikleşir. Özdeğer kaybı, çoğu zaman hiç fark edilmeden, bir “hayatta kalma stratejisi” olarak devam eder. Ali, çocukken sürekli “sessiz ol” mesajı almış olabilir. Yetişkinlikte duygularını bastırmak, özdeğer kaybını fark etmemesine neden olur. Çünkü zihni “sessiz kaldığında güvende oluyorsun” mesajını otomatik olarak kullanır. Beyin ve Savunma Mekanizmaları Bilinçli farkındalık acı verici olabilir: Özdeğerin zarar gördüğünü fark etmek, utanç, suçluluk ve kırgınlık duygularını tetikler. Bu nedenle zihin, farkındalığı bilinçdışında tutmak için savunmalar geliştirir: • İnkâr: “Sorun yok, ben iyiyim.” • Rasyonalizasyon: “Böyle olmak en mantıklısı.” • Minimizasyon: “Aslında çok da önemli değil.” • İdealleştirme: “Onlar haklı, ben yanlış yapıyorum.” Bu savunmalar, kısa vadede kişiyi korur ama uzun vadede özdeğerin daha da erozyona uğramasına yol açar. Özdeğer Kaybının Normalleşmesi Birey uzun süre özdeğerini ihmal ettiğinde, bu durum hayatın normali hâline gelir. Artık kişi bunu bir sorun olarak görmez: • “Ben zaten çok şey istemem.” • “Benim ihtiyaçlarım ikinci planda olmalı.” • “Başka insanlar öncelikli.” Bu algılar, özdeğer kaybını görünmez kılar. Danışan bunu çoğu zaman alçakgönüllülük ya da fedakârlık olarak adlandırır. Kendine Yabancılaşma ve Kimlikleşme Özdeğer uzun süre ihmal edildiğinde: • Kendi isteklerini bilmemek • Sürekli yorgun ve tükenmiş hissetmek • Karar vermekte zorlanmak • “Ben kimim?” sorusunun içten bir boşluk yaratması gibi belirtiler ortaya çıkar. Bu, zayıflık değil; kendinle temasın zayıfladığının işaretidir. Ne Zaman Fark Etmeye Başlarız? Çoğu insan özdeğer kaybını şu durumlarda fark eder: • Artık her şeye katlanamaz hâle geldiğinde • Duygusal ve fiziksel yorgunluk hissi yoğunlaştığında • İçten içe boşluk ve kırgınlık biriktiğinde Bu hisler, bir şeylerin yanlış gittiğinin değil; bir parçanızın artık fark edilmek istediğinin işaretidir. Suçluluk Yok! Bu Senin Suçun Değil Özdeğer kaybı, bilinçli bir seçim değil; çoğu zaman geçmişte işe yarayan hayatta kalma ve uyum stratejilerinin bedelidir. Kendinizi suçlamak yerine, şu soruyu sorun: “Ben bu stratejiyi kullanırken hangi acılardan korunuyordum?” İyileşme Nasıl Başlar? İyileşme büyük değişimlerle değil, küçük farkındalıklarla başlar: 1. İhtiyaçlarını fark etmek: Bugün kendin için küçük bir ihtiyaç belirle. 2. Sınır koymak: Ufak bir ‘hayır’ deneyimi, özdeğerin hatırlanmasını sağlar. 3. Kendine şefkat göstermek: Kendinle konuşurken yargılayıcı olmayan bir dil kullan. Bu adımlar küçük ama güçlüdür. Özdeğer geri kazanılmaz; hatırlanır ve yeniden inşa edilir. Günlük Pratik Öneriler • Her gün kendine 1 dakika ayır ve “Bugün kendim için ne yaptım?” sorusunu sor. • Duygularını bastırmak yerine onları gözlemle ve isimlendir. • Başkalarının onayı yerine iç sesini dinle. • Küçük sınırlar belirle ve onları koru. Her adım, özdeğerin sessiz kaybını fark etmene ve yeniden güçlenmene yardımcı olur. Özdeğer kaybı, çoğu zaman yıllar içinde sessizce birikmiş bir süreçtir. Farkındalık ortaya çıktığında bu bir kusur değil; kendinle yeniden temas kurmanın başlangıcıdır. Acele yok, suçluluk yok, sadece farkındalık ve şefkat var.